WYNIKI LECZENIA DZIECI PO OPERACJI ZAĆMY WRODZONEJ STOSUJĄCYCH TWARDE GAZOPRZEPUSZCZALNE SOCZEWKI KONTAKTOWE- Centrum Okulistyki Dziecięcej w Warszawie EWA OLESZCZYŃSKA-PROST
Zaćma – najczęstsza przyczyna uleczalnej ślepoty Przew Lek, 2000, 2, 10, 78-86- Przewodnik Lekarza 10/2000
autorzy: Jerzy Szaflik, Justyna Izdebska, Anna Zaleska,
Zaćma (cataracta, z gr. katarraktes – wodospad, kaskada) jest zwykle definiowana jako zmętnienia soczewki lub jej torebki. W tym ujęciu większość dorosłych ludzi ma zaćmę, ponieważ w czasie badania w lampie szczelinowej bardzo często wykrywa się delikatne zmętnienia soczewki nie powodujące zaburzeń widzenia.
Schorzenie to nie stanowi poważnego problemu klinicznego, dopóki nie upośledza funkcji widzenia. Nie wszystkie zaćmy mają charakter progresywny. Wiele zmętnień, szczególnie wrodzonych, pozostaje stacjonarnymi w ciągu życia. W większości przypadków schorzenie dotyczy obu oczu, ale nasilenie zmian i szybkość ich postępowania w każdym oku mogą być różne.Rozróżniamy dwa główne typy zaćmy: wrodzona i nabyta.
Zaćma wrodzona (cataracta congenita)Jest najczęstszą przyczyną ślepoty u dzieci i występuje w 2 przypadkach na 10 000 żywych urodzeń.
Przyczynami zaćmy wrodzonej mogą być:
- aberracje chromosomowe –
zespół Downa (w którym zaćma o różnym nasileniu występuje u 60 proc. chorych), trisomia 18, 13 i delecja krótkiego ramienia chromosomu 5,
- dziedziczność – ok. 1/3 przypadków jest dziedziczna, w tym większość w sposób autosomalny, dominujący z różną ekspresją genów. Rzadziej występuje dziedziczenie w sposób autosomalny recesywny lub związany z chromosomem X,
- schorzenia gałki ocznej
– m.in. przetrwałe hiperplastyczne ciało szkliste, małoocze, brak tęczówki, uraz, siatkówczak, retinopatia wcześniaków, odwarstwienie siatkówki, zapalenia błony naczyniowej,
- zakażenia wewnątrzmaciczne – najczęstszą przyczyną jest wirus różyczki, który może powodować jedno lub obustronną zaćmę całkowitą. Zmętnienie soczewki wywołane jest bezpośrednią inwazją wirusa do soczewki w I trymestrze ciąży. W tych przypadkach wirusa można wyhodować z aspiratów zmętniałej soczewki. Inne czynniki etiologiczne zakażeń wewnątrzmacicznych powodujących zaćmę to wirusy półpaśca, opryszczki, polio, grypy, zapalenia wątroby, cytomegalowirus oraz krętki kiły, toksoplazmozy,
- zaburzenia metaboliczne – galaktozemia, niedobór galaktokinazy, mannozydoza, zespół Lowe’a,
- niska waga urodzeniowa,
- toksyczne – u płodów narażonych na promieniowanie jonizujące lub leki, takie jak: sulfonamidy, kortykosterydy, szczególnie w pierwszym trymestrze ciąży może wystąpić zaćma.
Zmętnienia w zaćmie wrodzonej dotyczą tych części soczewki, które rozwijają się w życiu płodowym w czasie, kiedy wystąpił czynnik kataraktogenny.
Ze względu na miejsce wystąpienia zmętnień wyróżniamy następujące postacie zaćmy wrodzonej:
- zaćma torebkowa przednia i tylna,
- biegunowa,
- jądrowa,
- warstwowa (okołojądrowa),
- całkowita,
- błoniasta.
Najczęstszą postacią zaćmy wrodzonej jest zaćma warstwowa (fot. 1.), w której zmętnienia rozwijają się obwodowo do jądra zarodkowego, które pozostaje przezierne, podobnie jak obwód soczewki, stąd upośledzenie widzenia jest tylko częściowe.
Przy istnieniu zmętnień w jądrze (zaćma jądrowa) lub gdy cała soczewka jest zmętniała (zaćma całkowita), niemożliwy jest rozwój prawidłowego widzenia plamkowego i co się z tym wiąże, zdolności widzenia u noworodka. Konsekwencją tego jest powstanie niedowidzenia, zeza lub oczopląsu.
Głównym objawem przedmiotowym zaćmy całkowitej jest biała źrenica (leucoria). U niemowląt istnienie białej źrenicy należy różnicować z siatkówczakiem, całkowitym odwarstwieniem siatkówki, dysplazją siatkówki, przetrwałym pierwotnym hiperplastycznym ciałem szklistym, retinopatią wcześniaczą, szczeliną naczyniówki. Natomiast w przypadku zaćm niecałkowitych obserwuje się różny stopień zmian w zabarwieniu źrenicy i utrudnienia w oglądaniu dna oka.
Przy istnieniu obustronnej zaćmy całkowitej u niemowląt można dostrzec charakterystyczny objaw – odruch palcowo-oczny Franceschettiego, polegający na uciskaniu przez dziecko oczu – piąstkami lub kciukami.
Leczenie zaćmy wrodzonej polega na operacyjnym usunięciu zmętniałej soczewki. Wskazania do tego leczenia są uzależnione od ostrości wzroku oraz tego, czy zaćma jest
jedno- czy obuoczna.
Przy obustronnej zaawansowanej zaćmie, znacznie upośledzającej ostrość wzroku i uniemożliwiającej ocenę dna oka operację przeprowadza się w ciągu pierwszych tygodni życia. Drugie oko jest operowane kilka dni po pierwszym, aby zmniejszyć ryzyko rozwoju niedowidzenia.
Przy obustronnej zaćmie, gdy ostrość wzroku jest lepsza niż 0,3 i można ocenić dno oka, leczenie chirurgiczne można odłożyć, szczególnie, gdy dziecko ma dobrą ostrość wzroku do bliży. Jeżeli ostrość wzroku do bliży jest upośledzona, należy rozważyć operacyjne usunięcie soczewki.
Leczenie operacyjne jest wskazane, gdy ostrość wzroku do dali jest mniejsza niż 0,3. Mierne upośledzenie wzroku (V>0,3) nie daje podstaw do usunięcia soczewki, bowiem w
okresie pooperacyjnym zwykle nie udaje się uzyskać lepszej ostrości wzroku, pomimo stosowania odpowiedniej korekcji bezsoczewkowości.
W przypadku zaćmy jednostronnej leczenie operacyjne w celu poprawy widzenia jest zwykle przeciwwskazane, jeżeli nie może być przeprowadzone w ciągu kilku pierwszych tygodni (a nawet dni) życia i tylko w przypadku istnienia silnej motywacji rodziców do współpracy.
U znacznej części chorych osiągnięta ostrość wzroku jest niezadowalająca i w podobnym stopniu jak zmętniała soczewka, powoduje w chorym oku rozwój niedowidzenia. W chirurgii zaćmy wrodzonej stosuje się jedną z metod:
- lensektomię z witrektomią przednią – metoda polega na usunięciu całej soczewki za pomocą specjalnej końcówki
tnąco-aspirującej oraz usunięciu przedniej części ciała szklistego;
- pozatorebkowe usunięcie zaćmy – metoda polega na okrężnym nacięciu torebki przedniej, usunięciu mas soczewkowych z pozostawieniem torebki tylnej soczewki. W związku z tym, że u dzieci torebka tylna soczewki zawsze mętnieje, należy w czasie zabiegu wyciąć otwór w torbie tylnej, lub w terminie późniejszym dokonać nacięcia torby laserem YAG.
Problemem jest wybór odpowiedniej korekcji bezsoczewkowości u niemowląt i małych dzieci. Mamy do dyspozycji szkła okularowe, soczewki nagałkowe, soczewki wewnątrzgałkowe.
Szkła okularowe mają zastosowanie tylko w przypadku obuocznej bezsoczewkowości u dzieci starszych. Nie mogą być stosowane u pacjentów z jednostronną bezsoczewkowością, ponieważ wiąże się to z powstawaniem na siatkówce różnej wielkości obrazów uniemożliwiające ich fuzję, a zatem i widzenie obuoczne. Soczewki wewnątrzgałkowe są coraz częściej stosowaną metodą korekcji bezsoczewkowości. Należy jednak pamiętać, że wszczepienie implantu wewnątrzgałkowego do oka dziecka powoduje odczyny proliferacyjne i zapalne.
Trudno jest także określić moc wszczepianej soczewki, bowiem gałka oczna dziecka jest w fazie stałego rozwoju i nie znana jest ostateczna moc łamiąca soczewki własnej pacjenta. Soczewki kontaktowe wydają się najlepszym rozwiązaniem optycznym korekcji, zarówno jedno, jak i obustronej bezsoczewkowości u dzieci do 2 lat. Później dzieci ze względu na dużą aktywność gorzej akceptują soczewki nagałkowe. U tych pacjentów w przypadkach obustronnej bezsoczewkowości stosuje się okulary, przy jednostronnej należy rozważyć wtórny wszczep soczewki wewnątrzgałkowej.
W okresie pooperacyjnym dziecko z zaćmą wrodzoną musi być pod stałą opieką lekarza okulisty, aby nie dopuścić do rozwoju niedowidzenia i zeza chorego oka.
Zaćma nabytaZaćma nabyta związana jest ze zwyrodnieniem włókien soczewki. Rozróżniamy zaćmę nabytą:
- starczą, czyli pierwotną;
- wtórną.
Zaćma starcza (cataracta senilis)
Jest to najczęstsza postać zaćmy. Pojawia się zwykle po 50. roku życia jako wynik fizycznych i biochemicznych zaburzeń stanu białek soczewki, stężenia białek nierozpuszczalnych, uszkodzenia półprzepuszczalności torebki soczewki zmniejszenia efektywności układu autooksydacyjnego soczewki.
Obserwujemy początkowy wzrost ilości wody w soczewce, a następnie stopniowy jej spadek w zaawansowanych postaciach, spadek stężenia potasu i kwasu askorbinowego, wzrost stężenia sodu i wapnia oraz prawie całkowity brak glutationu. Dużą rolę odgrywają czynniki genetyczne. W przypadku dziedzicznej zaćmy wcześniej występują zmiany w przezierności soczewki. Ze względu na miejsce wystąpienia zmętnień, zaćmy możemy
wyodrębnić:
- zaćmę jądrową,
- korową,
- podtorebkową (czaszowatą).
Ze względu na stopień zaawansowania zmian wyróżniamy:
- zaćmę początkową (cataracta incipiens) (fot. 2.)
– zmętnienia pojedyncze, zwykle obwodowe, szprychowatego kształtu w korze lub centralnie położone pod torebką tylną soczewki. Jądro soczewki staje się gęstsze optycznie, zaczyna przybierać barwę brunatną. Ostrość wzroku prawidłowa lub nieznacznie upośledzona,
- zaćmę niedojrzałą (cataracta non matura) (fot. 3.)
– nasilenie wyżej wymienionych zmian, czego konsekwencją jest znaczne osłabienie ostrości wzroku,
- zaćmę dojrzałą (cataracta matura) (fot. 4.) – wszystkie warstwy soczewki są zmętniałe. Ostrość wzroku obniżona do ruchów ręki przed okiem lub poczucia światła. Niekiedy zmętniała soczewka zwiększa nawet kilkakrotnie swą objętość w wyniku pęcznienia jej włókien. Powstaje wówczas zaćma pęczniejąca, która powoduje spłycenie komory przedniej oka i może wywołać wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego przez zablokowanie źrenicy i kąta przesączania,
- zaćmę przejrzałą (cataracta hypermatura).
Zaćma dojrzała może ulec progresji w jeden z podtypów zaćmy przejrzałej:
- zaćma przejrzała obkurczona – soczewka całkowicie zmętniała traci wodę (co jest wynikiem zmian wtórnych w torebce soczewki, która staje się bardziej przepuszczalna dla płynnych mas korowych). Zmniejszenie objętości soczewki objawia się pomarszczeniem jej torebki, pogłębieniem komory przedniej, drżeniem soczewki, depozytami soli wapniowych i cholesterolu w torebce soczewki (objawy widoczne w lampie szczelinowej). Zwiększa się ryzyko podwichnięcia soczewki,
- zaćma typu Morgagnina, powstaje gdy w całkowicie zmętniałej soczewce dochodzi do rozpływu mas korowych (torebka soczewki staje się nieprzepuszczalna dla płynnych mas korowych). Zmętniałe jądro soczewki pod wpływem ciężkości układa się w dolnej części soczewki.
Powikłaniem długo trwającej zaćmy przejrzałej może być przedostawanie się białek soczewki poza jej torebkę. Stan taki może prowadzić do powstania jaskry fakoanafilaktycznej, spowodowanej zatkaniem przestrzeni w sieci beleczkowania w kącie przesączania przez makrofagi obładowane masami soczewkowymi. Materiał soczewkowy przedostający się do komory przedniej, może wywołać odpowiedź autoalergiczną na białka własnej soczewki, co prowadzi do tzw. fakoanafilaktycznego zapalenia wnętrza gałki ocznej.
Objawy subiektywne zależą od stopnia zaawansowania zmętnień i miejsca ich występowania. Głównym objawem jest pogorszenie ostrości wzroku do dali i bliży, nie dające się skorygować żadnymi soczewkami. Obniżenie ostrości wzroku powodują najwcześniej zmętnienia umiejscowione pod torebką tylną soczewki. Tego typu zmiany powodują także objaw olśnienia przy jasnym świetle, rozszczepienie światła, widoczne wokół jego źródeł. W związku z ułożeniem zmętnień w osi widzenia, rozszerzenie źrenicy w tych przypadkach może poprawiać widzenie, bowiem więcej światła wpada do oka przez obwodowe przezierne części soczewki.
Gdy zmętnienia umiejscowione są w korze, pacjent – oprócz pogorszenia ostrości wzroku – może skarżyć się na dwojenie konturów obrazów, tzw. jednooczne podwójne widzenie, co jest spowodowane różnicami współczynnika załamania światła w poszczególnych warstwach mętniejącej soczewki.
W przypadku zaćmy jądrowej pierwszym objawem zauważanym przez pacjenta jest poprawa widzenia z bliska. Jest to związane ze wzrostem współczynnika załamania światła przez mętniejące jądro i wytworzeniem tzw. nabytej krótkowzroczności refrakcyjnej (krótkowzroczność soczewkowa). Dalszy postęp zmętnień pogarsza zarówno widzenie do dali, jak i do bliży.
Innym subiektywnym objawem może być zmiana w percepcji barw, szczególnie upośledzenie widzenia barw w fioletowym krańcu widzialnego spektrum. Tak więc kolory pomarańczowe, czerwone stają się dominujące (takie zmiany obserwowane były w pracach malarzy takich jak Turner, Mulready, Verrio, Monet, Renoir, którym przypisywano zaćmę początkową).
W zaawansowanych przypadkach zaćmy upośledzenie widzenia jest głównym objawem zgłaszanym przez pacjenta – od „widzenia jak przez mgłę”, aż do poczucia światła w zaćmie dojrzałej.
Najczęstszą postacią zaćmy starczej (pierwotnej) jest zaćma korowo-jądrowa.
Zaćma wtórna (cataracta secundaria)
Zaćma wtóna może powstać w przebiegu różnych patologii:
• schorzenia gałki ocznej:
– zapalenia błony naczyniowej (przedniego lub tylnego odcinka), zapalenia rogówki, twardówki,
– uraz gałki ocznej (przenikający, uszkadzający torebkę soczewki lub tępy) (fot. 5.),
– guzy wewnątrzgałkowe,
– wrodzone dystrofie siatkówkowe (np. retinitis pigmentosa, girlandowaty zanik naczyniówki),
– wysoka krótkowzroczność,
– żelazica gałki ocznej (jako wynik obecności metalicznego ciała obcego wewnątrzgałkowego),
– przewlekłe niedokrwienie oka (jako wynik m.in. zaburzeń drożności tętnicy szyjnej wewnętrznej),
– jaskra dokonana.
• schorzenia ogólnoustrojowe:
– cukrzyca. Są dwa typy: pierwszy, gdy zaćma starcza u osób chorujących na cukrzycę pojawia się wcześniej i szybciej przechodzi w postać dojrzałą niż u osób zdrowych.
Drugim typem jest właściwa zaćma cukrzycowa, która pojawia się u młodych osób w postaci białych punktowatych zmętnień, szybko przekształcających się w mlecznobiałe zmętnienia, a następnie zaćmę dojrzałą (fot. 6.),
– atopowe zapalenie skóry,
– dystrofia miotoniczna,
– hipokalcemia, niedoczynność przytarczyc,
– choroba Wilsona,
– Neurofibromatosis typu 2,
– ekspozycja na niekorzystne czynniki środowiska,
– promieniowanie podczerwone (zaćma hutnicza),
– promieniowanie rentgenowskie,
– energia elektryczna.
Leki stosowane ogólnie:
– hormony sterydowe,
– amniodaron,
– chloropromazyna,
– złoto,
– bisulfan,
– związki azotowe,
– pochodne ergotaminy.
Jatrogenne:
– niektóre procedury mikrochirurgiczne mogą powodować mętnienie soczewki, np. witrektomia z użyciem oleju silikonowego lub gazu,
– długotrwałe terapeutyczne stosowanie niektórych leków, np. hormony sterydowe, miotyki.
Rozpoznanie zaćmy nie sprawia trudności. Po rozszerzeniu źrenicy, możemy obserwować zmętnienia soczewki, oświetlając światłem bezpośrednio soczewkę lub rzucając snop światła do wnętrza oka za pomocą wziernika okulistycznego (retinoscopia). W pierwszym badaniu obserwujemy w obrębie źrenicy biało-szarawe zmętnienia soczewki, które występują przy zmianach w korze, lub brunatnawe przy zmętnieniach jądra soczewki. Przy zaćmie dojrzałej widoczna jest biała źrenica.
W drugim badaniu na tle czerwonego odblasku z dna widoczne są czarne cienie odpowiadające częściowym zmętnieniom soczewki (fot. 7.). Przy całkowitym zmętnieniu soczewki nie obserwuje się czerwonego odblasku z dna oka. Odblask przybiera barwę szarą.
Celem dokładnego określenia położenia i zaawansowania zmętnień w soczewce konieczne jest badanie w lampie szczelinowej. Jest to urządzenie dające kilkunastokrotne powiększenie obrazu i umożliwiające stereotypowe badanie przedniego odcinka gałki ocznej (a więc także soczewki).
Leczenie zaćmyZmiany w rozpuszczalności białek soczewki i pozostające zmętnienia nie są odwracalne,
nie istnieje więc żaden zachowawczy sposób leczenia zaćmy. Na rynku farmaceutycznym dostępne są leki, których działanie ma polegać na poprawie odżywienia soczewki i opóźnienia niekorzystnych zmian chemicznych w jej składzie. Działanie to nie zostało jednak udowodnione.
Ponieważ postęp zaćmy u niektórych pacjentów jest bardzo powolny, trwa latami, to część z nich chętnie stosuje leki, które powodują u nich
subiektywną poprawę.
W Polsce dostępne są:
Quinax (Alcon), Catalin (Senju), Vitreolent (Ciba Vision) lub krople robione w aptece (2 proc. roztwór jodku potasu). Należy pamiętać, że niektóre z tych leków (np. Vitreolent, jodek potasu) zawierają w swoim składzie jod, a więc przeciwwskazane są u osób z nadczynnością tarczycy i uczulonych na ten składnik.Przy omawianiu leczenia zachowawczego zaćmy należy podkreślić konieczność właściwego kontrolowania pacjentów z zaburzeniami metabolicznymi, takimi jak cukrzyca, galaktozemia, niedoczynność przytarczyc. W niektórych przypadkach poprawa stanu ogólnego chorego może przyczynić się do cofnięcia się początkowych zmian soczewkowych, spowodowanych zaburzeniami w jej uwodnieniu.
Jedynym skutecznym sposobem przywrócenia funkcji widzenia w oczach z zaćmą jest chirurgiczne usunięcie zmętniałej soczewki.
W związku z rozwojem nowych technik operacyjnych (phakoemulsyfikacja) celowe stało się jak najszybsze usunięcie chirurgiczne zaćmy, a nie czekanie na przejście jej w formę dojrzałą.
Wskazania do zabiegu operacyjnego są następujące:
- ostrość wzroku z najlepszą, możliwą korekcją okularową lub soczewką nagałkową jest upośledzona w stopniu nie akceptowanym przez pacjenta (zależy więc od wieku, stopnia wykształcenia, potrzeb zawodowych pacjenta),
- wystąpienie powikłań w postaci soczewki pęczniejącej,
jaskry wtórnej spowodowanej soczewką, podwichnięcia soczewki,
- zaćma stała się dojrzała i zagraża powstaniem wcześniej omówionych powikłań,
- praca pacjenta wymaga obuocznego widzenia,
- ze względów kosmetycznych – gdy pacjent nie akceptuje obecności białej źrenicy celem obserwacji zmian na dnie oka, np. w zwyrodnieniu barwnikowym, zwyrodnieniu plamki oraz w cukrzycy, także w celu umożliwienia laseroterapii.
Przeciwwskazaniem jest niechęć pacjenta do zabiegu operacyjnego, jego ciężki stan ogólny, uniemożliwiający nawet miejscowe znieczulenie, a także w przypadkach, gdy współistniejące schorzenia oka nie rokują poprawy widzenia po zabiegu. Przykładem takich schorzeń może być: całkowite odwarstwienie siatkówki, niedowidzenie (amblyopia), jaskra dokonana, atrofia nerwu wzrokowego. Czasami jednak usuwa się zmętniałą soczewkę celem obserwacji zmian na dnie oka.
Przed ostatecznym zakwalifikowaniem pacjenta do zabiegu operacyjnego przeprowadza się dokładne badanie okulistyczne. Należy wykluczyć schorzenia oka dyskwalifikujące pacjenta do operacji, takie jak jaskra dokonana i niekontrolowana, zapalenie błony naczyniowej, zwyrodnienie plamki, zanik nerwu wzrokowego, odwarstwienie siatkówki, choroby rogówki, nowotwory wnętrza gałki ocznej.
Podstawowym badaniem okulistycznym u każdego pacjenta jest ocena ostrości wzroku do dali i bliży z optymalną korekcją okularową. Poza tym wykonuje się badanie w lampie szczelinowej (które pozwala m.in. na określenie stopnia zaawansowania zmętnień soczewki, wykluczenie chorób rogówki, zapalenia błony naczyniowej, ocenę głębokości komory przedniej) oraz tonometrię (celem oceny ciśnienia wewnątrzgałkowego). W badaniach przedoperacyjnych należy ocenić także stan siatkówki. W tym celu używa się wziernika okulistycznego, gdy zmętnienia soczewki nie są duże i umożliwiają wgląd w dno oka. W przypadku zaćmy dojrzałej ocenę funkcji siatkówki wykonuje się dzięki badaniom elektrofizjologicznym (elektroretinografia – ERG, elektrookulografia – EOG), natomiast stosunki anatomiczne wnętrza gałki ocznej określamy przy użyciu badania ultrasonograficznego.
Przed zabiegiem operacyjnym konieczne jest wykluczenie źródła lokalnej infekcji (zapalenie spojówek czy worka łzowego), gdyż mogą być one przyczyną pooperacyjnego zapalenia wnętrza gałki ocznej.
U pacjentów z chorobami rogówki, jaskrą, w podeszłym wieku, a także po uprzednich operacjach okulistycznych należy ocenić stan śródbłonka rogówki: gęstość, kształt, wielkość jego komórek. Nieprawidłowości tej warstwy rogówki mogą prowadzić w okresie pooperacyjnym do nieodwracalnego obrzęku rogówki, a w konsekwencji do rozwoju keratopatii pęcherzowej.
Przed operacją usunięcia zaćmy ze wszczepem sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej, należy obliczyć moc takiego implantu. Wyliczenie to opiera się na następujących pomiarach:
- krzywizny rogówki,
- głębokości komory przedniej,
- długości przednio-tylnej gałki ocznej.
Wyniki uzyskane z badania keratometrem, np. Javala i urządzeniem ultrasonograficznym w prezentacji A (biometria) wprowadza się do odpowiedniego wzoru do kalkulacji mocy soczewki wewnątrzgałkowej. Dokładne przeprowadzenie powyższych badań pozwala na precyzyjne wyliczenie mocy wszczepianego implantu, zapewniając pacjentowi dobrą ostrość wzroku.
Do rutynowych badań przed operacją należą również badania laboratoryjne (morfologia, OB, cukier, elektrolity, wskaźniki układu krzepnięcia, badanie ogólne moczu), badanie EKG i RTG klatki piersiowej oraz konsultacje lekarza internisty, stomatologa (celem wykluczenia ewentualnych ognisk infekcji w jamie ustnej). Bezpośrednio przed zabiegiem stan pacjenta ocenia lekarz anestezjolog.
Zabieg usunięcia zmętniałej soczewki przeprowadzany jest w większości przypadków w znieczuleniu miejscowym. Wskazaniami do znieczulenia ogólnego są:
- brak współpracy pacjenta (osoby umysłowo chore, dzieci),
- operacje osób niesłyszących lub nie znających języka operatora,
- wyraźne życzenie chorego lub operatora.
W przygotowaniu do znieczulenia miejscowego pacjent otrzymuje dożylną sedację (NLA – neuroleptoanalgezja). Następnie wykonuje się iniekcję z lidokainy lub podobnego środka znieczulającego w okolicę połączenia skroniowo-żuchwowego lub bocznie, od powiek celem porażenia włókien n. VII, unerwiających mięsień okrężny oka. Czuciowe znieczulenie gałki ocznej i unieruchomienie (akinezja) mięśni gałkoruchowych uzyskuje się przez podanie środka znieczulającego okołogałkowo lub pozagałkowo. Powoduje to zablokowanie funkcji nerwów czaszkowych – n. III, IV, V i VI na czas operacji.
Zabieg usunięcia zaćmy przeprowadzany jest na bloku operacyjnym, przy użyciu specjalnego mikroskopu operacyjnego, dającego obraz steroskopowy – powiększony ok. 10 x.
Współczesne sposoby usuwania zmętniałej soczewki mogą być podzielone na 3 typy:
- wewnątrztorebkowe usunięcie zaćmy;
- pozatorebkowe usunięcie zaćmy;
- fakoemulsyfikacja.
Wewnątrztorebkowe usunięcie zaćmy jest najstarszą z wymienionych technik. Było ono rutynowo stosowane na świecie w latach 50. i 70. Polega na usunięciu całej soczewki łącznie z torebką za pomocą sondy krioekstraktora.
Po tym zabiegu nie pozostaje torebka tylna soczewki, która mogłaby być oparciem dla implantu tylnokomorowego. W związku z tym stosuje się soczewki wewnątrzgałkowe przedniokomorowe, które jednak powodują więcej powikłań, głównie ze strony rogówki. W czasie tego zabiegu możliwe jest przedostanie się ciała szklistego do komory przedniej, co może być przyczyną wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego, powikłań ze strony siatkówki i rogówki.
Obecnie technika ta zarezerwowana jest dla przypadków usunięcia przemieszczonej soczewki. Zewnątrztorebkowe usunięcie zaćmy polega na nacięciu torebki przedniej soczewki, usunięciu kory i jądra soczewki z pozostawieniem jej torebki tylnej i wiązadełek Zinna. Pozostawienie torebki tylnej soczewki umożliwia wszczepienie implantu tylnokomorowego, tzn. pomiędzy tęczówkę a zachowaną torebkę, a więc w miejsce odpowiadające usuniętej soczewce.
Fakoemulsyfikacja jest zabiegiem polegającym na fragmentacji jądra soczewki za pomocą ultradźwiękowych wibracji i aspiracji rozdrobnionego materiału za pomocą specjalnego urządzenia, które jednoczasowo zapewnia podaż i odsysanie płynu z przedniej komory. Technika wymaga wysoko specjalistycznego sprzętu i dużej sprawności operującego. Metoda ta jest przeciwwskazana w przypadkach zaćm bardzo zaawansowanych – z twardym (brązowym) jądrem soczewki, a także gdy nie można uzyskać dobrego rozszerzenia źrenicy.
Dużą zaletą fakoemulsyfikacji jest możliwość wykonania zabiegu przy małym nacięciu gałki ocznej w okolicy rąbka rogówki (ok. 3 mm), podczas gdy dwie pierwsze metody, wymagają dużego nacięcia (ok. 10 – 11 mm). Małe cięcie zmniejsza możliwość powstania astygmatyzmu pooperacyjnego, umożliwia szybszą rehabilitację pacjenta po zabiegu. Po usunięciu soczewki metodą fakoemusyfikacji pozostaje torebka tylna soczewki, co umożliwia wszczepienie implantu tylnokomorowego. Przy małym cięciu stosuje się specjalne giętkie soczewki wewnątrzgałkowe, które można złożyć i wprowadzić do wnętrza gałki przez cięcie 3 – 5 mm.
W okresie pooperacyjnym (kilka tygodni) pacjent przyjmuje miejscowo w kroplach lek rozszerzający źrenicę, lek przeciwzapalny i chemioterapeutyk.
Po operacji ostrość wzroku stopniowo się poprawia.
Większość pacjentów, którzy przeszli operację zaćmy ze wszczepem sztucznej soczewki nie potrzebuje korekcji okularowej do swych codziennych zajęć. Natomiast do pracy z bliska będą potrzebować okularów z soczewkami skupiającymi ok. +4,0 Dsph (wiąże się to z brakiem akomodacji w oku ze sztuczną soczewką). U osób z krótkowzrocznością (przyzwyczajonych do noszenia okularów do dali) oraz u osób pracujących głównie z bliska, wszczepia się soczewki wewnątrzgałkowe o mocy zapewniającej dobre widzenie z bliskich odległości, a do patrzenia w dal będą używać okularów z soczewkami rozpraszającymi około – 4,0 Dsph.
Poza soczewkami wewnątrzgałkowymi, użyteczną ostrość wzroku w oku bezsoczewkowym po usunięciu zaćmy, możemy przywrócić dzięki optymalnej korekcji soczewkami okularowymi lub nagałkowymi. Każda z metod ma swoje wady i zalety.
Soczewki okularowe korygujące bezsoczewkowość w oku uprzednio normowzrocznym muszą mieć moc około +10,0 Dsph do patrzenia w dal i ok. +14,0 Dsph do bliży, są więc grube i ciężkie. W soczewkach tak dużej mocy występuje aberracja sferyczna, powodująca zniekształcenia obrazu. Na obwodzie soczewki skupiającej dużej mocy powstaje efekt pryzmatyczny – padające na brzeg soczewki promienie świetlne ulegają
ugięciu i nie wpadają do oka, czego wynikiem jest mroczek pierścieniowy, zawężający pole widzenia. Soczewka taka ze względu na swoje położenie, ok. 12 mm od szczytu rogówki, jest soczewką powiększającą, obraz powstający na siatkówce około 30 proc. większy niż w oku z soczewką własną. Ta metoda korekcji bezsoczewkowości nie może być stosowana w przypadkach jednoocznego braku soczewki, ponieważ różnica wielkości obrazów powstających na siatkówce obojga oczu (anizeikonia), uniemożliwia fuzję obrazów, a więc i widzenie obuoczne. Zaletą korekcji okularowej jest jej niski koszt, w porównaniu z dwiema pozostałymi metodami.
Soczewki kontaktowe umożliwiają zachowanie prawidłowego pola widzenia. Zaletą ich jest umiejscowienie na rogówce, znacznie bliżej fizjologicznego położenia soczewki niż szkło okularowe, przez co obraz jest jedynie o 8 proc. większy w oku bezsoczewkowym w porównaniu z okiem z soczewką własną. Różnica ta pozwala na prawidłową fuzję obrazów obojga oczu i umożliwia widzenie obuoczne. Soczewki kontaktowe mogą być stosowane w korekcji jednostronnej bezsoczewkowości. Wymagają jednak codziennej pielęgnacji.
Ich zakładanie i zdejmowanie może sprawiać bardzo dużą trudność osobom w podeszłym wieku, mało sprawnym manualnie oraz źle widzących drugim okiem i wymagają pomocy innej osoby. Nieprawidłowo pielęgnowane i zakładane soczewki mogą być przyczyną wielu powikłań ze strony rogówki, spojówki.
Wadą soczewek nagałkowych jest także koszt związany z zakupem soczewek i płynów do ich konserwacji.
Soczewki wewnątrzgałkowe są wszczepiane do wnętrza gałki ocznej w czasie zabiegu chirurgicznego. W ostatnich dwóch dekadach rozwój technik mikrochirurgicznych oraz ciągłe doskonalenie kształtu, wielkości i materiału, z którego wykonuje się te soczewki znacznie zmniejszyło powikłania związane z ich użyciem. Sprawiło także, że są one obecnie najczęściej stosowaną metodą korekcji bezsoczewkowości.
Wszczep może być osadzony w przedniej komorze (implant przedniokomorowy) (fot. 8.) lub w tylnej komorze (implant tylnokomorowy). Z punktu widzenia optyki jest to najlepszy sposób korekcji bezsoczewkowości.
Poważne powikłania po zabiegu usunięcia zaćmy występują w ok. 5 proc. przypadków. Większość tych powikłań może być skutecznie leczona z przywróceniem dobrej ostrości wzroku. Chociaż istnieje wiele potencjalnych niepowodzeń, to najważniejszymi są:
- uszkodzenie śródbłonka rogówki (prowadzące do jej obrzęku i rozwoju zwyrodnienia pęcherzowego),
- zapalenie wnętrza gałki ocznej (wywołanego przez czynniki zakaźne, pozostawione fragmenty soczewki własnej pacjenta, materiał, z którego wykonano wszczep wewnątrzgałkowy),
- odwarstwienie siatkówki,
- wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego,
- krwotok wewnątrzgałkowy.
Przyczynami niesatysfakcjonującej ostrości wzroku po zabiegu mogą być błędy w wyliczaniu mocy wszczepionej soczewki wewnątrzgałkowej, astygmatyzm pooperacyjny, przemieszczenie soczewki wewnątrzgałkowej, zmętnienie torby tylnej. To ostatnie powikłanie występuje u około 35 proc. pacjentów. Zwykle postępuje powoli, stopniowo pogarszając ostrość wzroku – przeciętnie w ciągu 3 – 18 mies. po zabiegu.
Przy dużych lub centralnie położonych zmętnieniach torby tylnej, pogarszających ostrość wzroku, wykonuje się przecięcie tej torby laserem Nd : YAG. Zabieg przeprowadza się w warunkach ambulatoryjnych.
Zaćma jest najczęstszą przyczyną obniżenia ostrości wzroku. Ocenia się, że około 40 mln ludzi na świecie choruje na tę chorobę. Jest to także najbardziej podatna na leczenie, przyczyna utraty widzenia. W chwili obecnej jedyną skuteczną metodą leczenia jest chirurgiczne usunięcie zmętniałej soczewki. Jest to najczęściej wykonywany zabieg na oddziałach okulistycznych. W ostatnich latach nastąpił dynamiczny rozwój technik mikrochirurgii zaćmy:
- wprowadzono środki mające na celu ochronę śródbłonka rogówki,
- ulepszono leki podawane do wnętrza gałki w czasie zabiegu, metody znieczulenia, kształt i wielkość implantu,
- zmniejszono wielkość cięcia otwierającego dostęp do komory przedniej.
Udoskonalenia te mają na celu zmniejszenie uszkodzenia oka w czasie zabiegu i szybszą rehabilitację pacjentów. W krajach Europy Zachodniej i USA, a także niektórych ośrodkach w naszym kraju, operacje zaćmy traktuje się jako przypadki jednodniowe (one-day case).
W przyszłości, kiedy poznamy dokładnie mechanizmy odpowiedzialne za powstawanie zmętnień w soczewce i będziemy je kontrolować, rozwój zaćmy będzie można opóźnić lub zahamować.
prof. dr hab. Jerzy Szaflik
konsultant krajowy w dziedzinie okulistyki
kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki
II Wydziału Lekarskiego
Akademii Medycznej w Warszawie
dr Justyna Izdebska
Katedra i Klinika Okulistyki
Akademii Medycznej w Warszawie
lek. Anna Zaleska
Katedra i Klinika Okulistyki
Akademii Medycznej w Warszawie