ciekawy artykuł o zezie - uwaga długie!Zezy u dorosłych - diagnostyka i leczenie- dr med. Anna Zamłyńska, dr med. Mariusz Kęcik
Katedra i Klinika Chorób Oczu AM w Warszawie
Kierownik: Prof. dr hab. med. Tadeusz Kęcik
Precyzja i jakość wrażeń wzrokowych kształtujących nasze wyobrażenie o świecie zewnętrznym zależy nie tylko od prawidłowej budowy i funkcjonowania narządu wzroku, ale także od koordynacji pracy obu oczu przez ośrodkowy układ nerwowy. W obu oczach obrazy powstają w centralnej części siatkówki, to jest w plamce żółtej i w punktach jednakowo od niej oddalonych zwanych punktami korespondującymi. Obrazy widziane przez nas i rejestrowane na siatkówce obu oczu przekazywane są do kory wzrokowej i tam w procesie fuzji zlewane w pojedynczy przestrzenny obraz. Tę zdolność widzenia stereoskopowego, z poczuciem głębi i odległości, nazywamy prawidłowym widzeniem obuocznym.
Kształtuje się ono w pierwszych latach życia i uwarunkowane jest dobrą ostrością wzroku oraz równoległym ustawieniem gałek ocznych (3).
Nieprawidłowe ustawienie oczu polegające na tym, że jedno oko patrzy prosto,
a drugie jest odchylone w innym kierunku nazywamy zezem. Zez może być zbieżny - gdy oko zbacza do nosa, rozbieżny - gdy ustawia się na zewnątrz, pionowy - gdy jest odchylone nadmiernie do góry lub do dołu.
Ze względu na przyczyny i objawy zezy dzielimy na towarzyszące, ukryte i
porażenne.
Podział zezówZezy towarzyszące to zezy z prawidłową ruchomością gałek ocznych, występujące przede wszystkim u dzieci. U dorosłych ten typ zeza może występować w wyniku nie wyleczonego zeza w dzieciństwie, także jako resztkowy kąt pozostały po stosowanym leczeniu lub jako zez następczy, będący późnym powikłaniem po wykonanej operacji zeza, np. kiedy zez zbieżny po operacji przechodzi w rozbieżny.
Zezy porażenne charakteryzują się zaburzeniami ruchomości gałek ocznych i podwójnym widzeniem. Stanowią one odrębny problem diagnostyczny i terapeutyczny. Zezy porażenne, bezpośrednio spowodowane przez uszkodzenie mięśni gałkoruchowych lub nerwów je unerwiających, związane są z konkretną chorobą lub urazem powodującym porażenie. Zezy te najczęściej występują w chorobach neurologicznych, cukrzycy, miażdżycy, nadczynności tarczycy lub są wynikiem urazu z uszkodzeniem kości oczodołu (3,6,8).
Mogą też być powodowane przez miejscowe procesy zapalne lub rozrostowe w oczodole.
Trzecim rodzajem zeza jest
zez ukryty czyli heteroforia. Jest to gotowość do wystąpienia zeza, który ujawnia się tylko w przypadku wyłączenia oka z procesu patrzenia np. przez zasłonięcie oka lub w badaniach wykonanych przy użyciu specjalistycznej aparatury. Zez ukryty w sprzyjających okolicznościach może przejść w formę zeza jawnego towarzyszącego (2,3).
Zaburzenia widzenia w zezieZez nie jest tylko defektem kosmetycznym, lecz prowadzi do zaburzeń funkcji wzroku w postaci niedowidzenia, braku widzenia obuocznego lub podwójnego widzenia. Jeżeli w wyniku nieprawidłowego ustawienia gałek ocznych oglądany obraz powstaje w różnych, niekorespondujących ze sobą miejscach siatkówek, to widzimy go podwójnie. Warunkiem pojedynczego widzenia jest więc prawidłowa korespondencja siatkówek i proste ustawienie oczu wynikające z równowagi w działaniu mięśni poruszających gałkami ocznymi (3).
Jeżeli zez pojawił się w dzieciństwie, występuje ośrodkowe wytłumienie obrazu z oka zezującego w obronie przed dwojeniem i mieszaniem się obrazów. W takim przypadku dorosły pacjent nie ma podwójnego widzenia, gdyż patrzy tylko jednym okiem lub
naprzemiennie, ale w związku z tym nie ma też zdolności stereoskopowego widzenia. Jeżeli zez pojawił się nagle u dorosłego pacjenta z wykształconym widzeniem obuocznym, to wtedy występuje uciążliwe dwojenie, którego ośrodkowy układ nerwowy nie potrafi wytłumić i można je zlikwidować jedynie przez zasłonięcie oka (3,5).
Konsekwencją zeza towarzyszącego jednostronnego jest bardzo często amblyopia
czyli trwałe pogorszenie ostrości wzroku w wyniku ośrodkowego wytłumienia obrazu z oka zezującego. Amblyopia czyli niedowidzenie nie wyleczone we wczesnym dzieciństwie pozostaje na całe życie i powoduje praktyczną jednooczność (3).
DiagnostykaPrzed podjęciem leczenia zeza należy w każdym jego rodzaju przeprowadzić podstawowe badania diagnostyczne, takie jak ocena ostrości wzroku, ruchomości gałek ocznych, wielkości kąta zeza i zdolności widzenia obuocznego czyli fuzji i widzenia przestrzennego. Wykonujemy obiektywne badanie wady wzroku po zastosowaniu kropli porażających akomodację oraz badamy stan narządu wzroku z oceną przezierności soczewek i zmian na dnie oka.
W zezach porażennych dodatkowo wykonujemy badania pozwalające na ocenę
rozległości zaburzeń i bezpośredniej ich przyczyny, czyli próbujemy odpowiedzieć na pytanie, który mięsień i nerw jest odpowiedzialny za dwojenie (5,7,8). Najprostsze badanie, które może wykonać każdy lekarz to ocena ruchomości czynnej gałek ocznych i podwójnego widzenia z określeniem kierunku spojrzenia, w którym jest ono największe. Bardziej specjalistyczne to badanie rzutowania przestrzennego metodą koordynometrii na ekranie Hessa-Liesa oraz badanie na synoptoforze różnicy pionowej obrazów w 9 kierunkach spojrzenia.
Badania te pozwalają nam precyzyjnie zdiagnozować porażony mięsień i ocenić
nasilenie zaburzeń (ryc. 1, 2) (4,7,8).
Rycina 1. Wynik badania na ekranie Hessa-Leesa - wykres zaburzeń w porażeniu
mięśnia skośnego górnego oka lewego
Rycina 2. Badanie podwójnego widzenia smugą świetlną w porażeniu n. VI
prawego - podwójne widzenie przy patrzeniu w prawo i na wprost
Odrębny kierunek diagnostyki stanowią badania mające na celu wykrycie choroby, która spowodowała porażenie nerwu lub uszkodzenie mięśnia gałkoruchowego. Wybór kierunku diagnostyki oraz rodzaju wykonywanych badań i konsultacji specjalistycznych zależy od wywiadu chorobowego i wyników badań okulistycznych. Zawsze jest to diagnostyka o charakterze interdyscyplinarnym, wymagająca współpracy okulisty, neurologa, internisty, chirurga urazowego lub neurochirurga.
W zezach występujących po urazie twarzoczaszki diagnostyka okulistyczna i
radiologiczna ma na celu ustalenie bezpośredniej przyczyny dwojenia, rozległości i nasilenia zaburzeń.
Pourazowe podwójne widzenie może wystąpić z trzech powodów:
uszkodzenia nerwów czaszkowych III, IV i VI w ich przebiegu
wewnątrzczaszkowym lub w obrębie stropu oczodołu
uszkodzenia mięśni gałkoruchowych lub ich zaklinowanie w szczelinie złamania
zmiany położenia gałki ocznej w postaci jej obniżenia lub zapadnięcia w wyniku zmian wymiaru i kształtu oczodołu (7)
Wykonanie badań okulistycznych w złamaniach oczodołu jest niezbędne do podjęcia decyzji o wskazaniach do jego operacyjnej rekonstrukcji (ryc. 3 a, b) (6,7).
a
b
Rycina 3. Pacjent M.B. lat 28 po urazie oka prawego ze złamaniem kości oczodołu o typie dyslokacji oczodołowo-nosowej
a. zaburzenia ruchomości i położenia oka prawego,
b. obraz uszkodzeń kostnych: rozległe ubytki kostne dna i ściany przyśrodkowej z przepukliną tkanek oczodołu do zatoki szczękowej i sitowia
LeczenieCelem leczenia zeza towarzyszącego jest efekt funkcjonalny, na który składa się wyleczenie niedowidzenia i wykształcenie prawidłowego widzenia obuocznego oraz efekt kosmetyczny, czyli równoległe ustawienie oczu. U dorosłego pacjenta wyleczenie niedowidzenia i uzyskanie widzenia obuocznego jest w większości przypadków niemożliwe. Niedowidzenie ma charakter trwały, gdyż będące jego przyczyną ośrodkowe tłumienie można odwrócić do 6-7 roku życia. W niektórych przypadkach poprawę można jeszcze uzyskać do 14 roku życia.
Podstawowym działaniem w leczeniu zeza jest dobranie okularów korekcyjnych
wyrównujących wadę wzroku. Dotyczy to także dorosłych pacjentów - dobrze
dobrane okulary poprawiają komfort widzenia i zmniejszają kąt zeza. Najlepsze
efekt...
**
chjyba cos powtórzone ze żródła
LeczenieCelem leczenia zeza towarzyszącego jest efekt
funkcjonalny, na który składa się
wyleczenie niedowidzenia i wykształcenie prawidłowego
widzenia obuocznego oraz
efekt kosmetyczny, czyli równoległe ustawienie oczu. U
dorosłego pacjenta
wyleczenie niedowidzenia i uzyskanie widzenia
obuocznego jest w większości
przypadków niemożliwe. Niedowidzenie ma charakter
trwały, gdyż będące jego
przyczyną ośrodkowe tłumienie można odwrócić do 6-7
roku życia. W niektórych
przypadkach poprawę można jeszcze uzyskać do 14 roku
życia.
Podstawowym działaniem w leczeniu zeza jest dobranie
okularów korekcyjnych
wyrównujących wadę wzroku. Dotyczy to także dorosłych
pacjentów - dobrze
dobrane okulary poprawiają komfort widzenia i
zmniejszają kąt zeza. Najlepsze
efekty daje wyrównanie nadwzroczności w zezie zbieżnym
i krótkowzroczności w
rozbieżnym oraz astygmatyzmu w każdym rodzaju zeza i w
oczopląsie.
W przypadku braku skuteczności leczenia zachowawczego
podejmujemy decyzję o
leczeniu operacyjnym. Operację zeza przeprowadza się w
znieczuleniu ogólnym.
Polega ona na wzmacnianiu lub osłabianiu mięśni
poruszających gałką oczną
poprzez ich skracanie, fałdowanie, wydłużanie lub
zmianę miejsca przyczepu.
Można operować każdy z 6 mięśni gałkoruchowych.
Operacja dotyczy najczęściej
jednego oka, a w przypadku wskazań do operacji obu
oczu przebiega dwuetapowo.
Leczenie miejscowe konieczne do całkowitego wygojenia
trwa 3-4 tygodnie (3).
Dość powszechna, ale nieprawdziwa jest opinia, że u
dorosłych leczenie
operacyjne zeza towarzyszącego ma wyłącznie znaczenie
kosmetyczne. Tak
rzeczywiście jest w przypadkach zeza zbieżnego z dużym
kątem, z niedowidzeniem
lub brakiem widzenia obuocznego od początku życia.
Bywa jednak, że widzenie
obuoczne wykształciło się we wczesnym dzieciństwie, a
następnie w wyniku
nasilenia zeza nastąpiła utrata zdolności fuzji
obrazów. Tak dzieje się np. w
okresowych zezach rozbieżnych, w niewielkich zezach
pionowych lub w zezach
akomodacyjnych o zmiennym kącie. W takich przypadkach
operacja i proste
ustawienie oczu może przywrócić zdolność widzenia
obuocznego i dlatego nie
można mówić o wyłącznie kosmetycznym celu takiego
zabiegu (1).
Operacja zeza u dorosłego pacjenta w porównaniu z
zabiegiem u dziecka ma dużo
gorsze rokowanie co do efektu i obarczona jest
większym ryzykiem późnych
powikłań. Po zabiegu może wystąpić zez następczy,
czyli hyperefekt lub podwójne
widzenie (1,3). Pierwsze powikłanie dotyczy głównie
oczu niedowidzących. Po
zoperowaniu zeza zbieżnego, w krótkim czasie może
pojawić się zez rozbieżny z
powodu braku kontroli ośrodków korowych nad
ustawieniem oka niedowidzącego.
Dlatego ostrożnie decydujemy w takich przypadkach o
operacji. Z kolei przy
dobrej ostrości wzroku istnieje ryzyko, zwłaszcza w
zezie zbieżnym, że po
operacji wystąpi podwójne widzenie. Dzieje się tak
dlatego, że mózg
przyzwyczajony jest do nieprawidłowej korespondencji
nieprawidłowego ustawienia
oczu, często z wytworzeniem fałszywej fuzji i po
zmianie ustawienia oczu może
pojawić się dwojenie. Pacjent powinien mieć przed
zabiegiem wykonaną próbę
biologiczną lub pryzmatyczną, których wyniki w dużym
stopniu pozwalają
przewidzieć dwojenie pooperacyjne, aczkolwiek nie dają
pewności. Dlatego
pacjent przed zabiegiem powinien być poinformowany o
możliwości powyższych
powikłań. Mimo ryzyka wystąpienia wymienionych
powikłań wielu dorosłych
pacjentów z zezem jest operowanych z dobrym skutkiem.
Zezy ukryte czyli heteroforie czasami także wymagają
specjalistycznego
leczenia. Mogą być one przyczyną uciążliwych objawów
związanych z pracą
wzrokową w postaci szybkiego męczenia się oczu,
rozmazywania i dwojenia się
liter, bólów i zawrotów głowy oraz łzawienia i
nawracających stanów zapalnych
oczu. Podobne objawy wywołuje też niedomoga
konwergencji, czyli osłabienie
mięśni przywodzących, co utrudnia naturalne zbieżne
ustawienie gałek ocznych do
pracy z bliska. Dolegliwość ta występuje częściej u
pacjentów w starszym wieku,
ale zdarza się też u młodych ludzi. Najskuteczniejszym
leczeniem w obu
przypadkach jest dobranie szkieł pryzmatycznych
wyrównujących kąt zeza i
niedomogę funkcji mięśnia z uwzględnieniem właściwej
korekcji sferycznej i
cylindrycznej wyrównującej wadę wzroku.
Odrębnym problemem jest leczenie zezów porażennych,
polegające głównie na
leczeniu choroby zasadniczej. W wielu przypadkach jak
np. w stwardnieniu
rozsianym, miastenii, cukrzycy, chorobach
nowotworowych i naczyniowych
ośrodkowego układu nerwowego czy stanach zapalnych
oczodołu skuteczne leczenie
choroby wywołującej dwojenie powoduje całkowite
ustąpienie objawów ocznych.
Celem wspomagającego leczenia okulistycznego w tych
przypadkach jest uwolnienie
pacjenta od uciążliwego podwójnego widzenia. Stosowane
są leki witaminowe i
naczyniowe poprawiające przewodzenie nerwowe i
metabolizm mięśni, zabiegi
fizykoterapeutyczne, ćwiczenia ruchomości oczu,
naprzemienne zasłanianie oraz
okulary pryzmatyczne (5). W niektórych przypadkach
utrwalonego, niezmiennego
porażenia trwającego co najmniej pół roku można
wykonać operację na mięśniach
ocznych. Leczenie operacyjne ma na celu ustawienie
oczu w ortopozycji czyli
równolegle przy patrzeniu na wprost. Operacja jednak
nie potrafi przywrócić
funkcji mięśnia, czyli poprawić ruchomości gałki (3).
W ostatnich latach coraz większym problemem jest
częste występowanie zezów
pourazowych z powodu narastającej liczby wypadków
komunikacyjnych i pobić (7).
Leczenia zezów pourazowych i pourazowego podwójnego
widzenia polega na operacji
rekonstrukcji oczodołu, która ma na celu odprowadzenie
uwięźniętej przepukliny
tkanek oczodołowych ze szczeliny złamania oraz
odtworzenie ciągłości ścian
oczodołu i jego kształtu za pomocą przeszczepów
kostnych lub materiałów
zastępczych (6). Metodą wspomagającą w drugim etapie
może być zabieg na
mięśniach ocznych (3,5,7).
Leczeniem zeza zajmują się przychodnie wyposażone w
specjalistyczną aparaturę
diagnostyczną i leczniczą zwane poradniami
ortoptycznymi lub strabologicznymi
(strabismus - łac. zez). Leczenie zezów u dorosłych
jest równie ważne jak u
dzieci. Nieporozumieniem jest traktowanie zeza u
dorosłego pacjenta tylko jako
problemu kosmetycznego, podczas gdy skuteczne i
właściwe leczenie może usunąć
uciążliwe i przykre objawy subiektywne i zaburzenia
wzroku uniemożliwiające
pracę. Nie należy także lekceważyć wskazań
kosmetycznych do leczenia zeza. U
młodych ludzi szpecący duży zez bywa przyczyną
kompleksów, niskiej samooceny, a
nawet depresji i ucieczki w alkohol, a więc operacja
zeza ze wskazań
kosmetycznych może mieć także znaczenie społeczne.
Najważniejsze jednak
wskazania do leczenia zeza u dorosłych wynikają z
faktu, że nie leczone
powikłania okulistyczne zezów towarzyszących i
porażennych w postaci
niedowidzenia, podwójnego widzenia lub braku widzenia
przestrzennego stanowią
trwałe kalectwo uniemożliwiające pacjentowi
wykonywanie wielu zawodów, a
czasami nawet utrudniające normalne życie (7). Dlatego
ważna jest świadomość
potrzeby leczenia zeza u dorosłych wśród lekarzy
różnych specjalności, nie
tylko okulistów.
Piśmiennictwo:
1. Karczewicz D., Pieńkowska-Machoy E.: Wyniki
leczenia zeza u dorosłych
metodą lokalizacyjną. Okulistyka 2001, 9: 19-22.
2. Krzystkowa K.: Narząd ruchu gałki ocznej i jego
zaburzenia. Okulistyka
współczesna. PZWL 1986, t.II: 179-223.
3. Krzystkowa K. i wsp.: Choroba zezowa. Rozpoznawanie
i leczenie. PZWL,
Warszawa 1997.
4. Kwaskowski A., Mondelski S.: Współczesne metody
badania układu
wzrokowego. PZWL, Warszawa 1982.
5. Puchalska-Niedbał L.: Postępowanie w zezach o
nagłym początku z
uporczywym dwojeniem. Okulistyka 2001,9: 33-6.
6. Wanyura H.: Własne propozycje leczenia złamań
oczodołu. Praca
habilitacyjna. AM, Warszawa 1990.
7. Zamłyńska A.: Zaburzenia równowagi mięśniowej i
widzenia obuocznego w
złamaniach oczodołu. R